Ο Γιάννης Χρήστου (1926-1970) ανήκει αναμφίβολα στις μεγάλες μορφές της μουσικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα. Ο αδόκητος θάνατός του σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα πάνω ακριβώς στη δημιουργική ακμή του, στέρησε από τον κόσμο της τέχνης ένα από τα πιο συναρπαστικά και προκλητικά ταλέντα του.
Η έκθεση Γιάννης Χρήστου: Εναντιοδρομία, μια παραγωγή του ΕΜΣΤ σε συνεργασία με το Ωδείον Αθηνών, έχει σκοπό να συστήσει τον σπουδαίο Έλληνα συνθέτη και στοχαστή της τέχνης μέσα από τα τεκμήρια της σκέψης και της πράξης του. Το Αρχείο Γιάννη Χρήστου, που φιλοξενείται στο Κέντρο Ερευνών και Τεκμηρίωσης του Ωδείου Αθηνών, ανοίγει για πρώτη φορά στο κοινό προκειμένου να μας ξεναγήσει στο συναρπαστικό σύμπαν της έμπνευσης του δημιουργού, στον τρόπο σκέψης και τη μέθοδο δράσης του, καθώς και τα σημεία τομής με άλλα πεδία της τέχνης, της φιλοσοφίας, της επιστήμης, της καθημερινής πράξης – της ανθρώπινης εμπειρίας, σύμφωνα με τον ίδιο.
Ο τίτλος της έκθεσης είναι διπλά δανεισμένος – αφενός από την ιδέα του Ηράκλειτου για τη διαδρομή των αντιθέτων, όπου ανήφορος και κατήφορος αποτελούν τον ίδιο δρόμο˙ αφετέρου από το ομότιτλο έργο του Χρήστου, που εμπνέεται από την αρμονία που παράγουν τα εναντιόδρομα. Η έκθεση παίρνει τη μορφή μιας παρτιτούρας αλλά και ενός αμφίδρομου χρονολογίου, το οποίο ακολουθεί την παρουσία του συνθέτη καθώς αυτή εξελίσσεται στον χρόνο, αλλά και καθώς ανοίγεται στον χώρο. Φωτογραφίες, παρτιτούρες, βιβλία, αλληλογραφία, φιλοσοφικά κείμενα, χειρόγραφες σημειώσεις, καθώς και αντικείμενα από το προσωπικό εργαστήριο του Χρήστου, συνθέτουν το υλικό της έκθεσης που επιμελείται ο μουσικός-μουσικολόγος και Επιμελητής του Αρχείου Γιάννη Χρήστου, Κωστής Ζουλιάτης, σε σχεδιασμό από την αρχιτέκτονα Θάλεια Μέλισσα.
Το αρχειακό υλικό που εκτίθεται διατρέχει τις δημιουργικές φάσεις και πτυχές της ζωής του πρωτοπόρου συνθέτη – τα πρώτα χρόνια στην Αλεξάνδρεια, η μαθητεία με τη Τζίνα Μπαχάουερ, οι σπουδές φιλοσοφίας στο Κέμπριτζ, τα πρώτα μεγάλα έργα και το λαμπρό ξεκίνημα στον κόσμο της λόγιας μουσικής. Ξεδιπλώνεται καθώς αναδεικνύει τη μέθοδο του Χρήστου και τον στοχαστικό τρόπο του: τη μυθική ερμηνεία του κόσμου, τη σημασία των ονείρων και την επίδραση του Καρλ Γιουνγκ, την καταλυτική παρουσία του μεγάλου αδερφού, Εύη Χρήστου, ενώ τα γραπτά που αποτυπώνουν τις φιλοσοφικές και πνευματικές αναζητήσεις του μαρτυρούν τη διαρκή αγωνία του συνθέτη να διευρυνθεί το νόημα της τέχνης του αλλά και της τέχνης εν γένει.
Αναφορικά με τη μουσική δημιουργία – την πράξη του Χρήστου καθαυτήν – ο σχεδιασμός ενός ηχητικού περιβάλλοντος από αποσπάσματα συνθέσεών του αλλά και ηχογραφήσεις ολόκληρων έργων, λειτουργεί υποβλητικά κατά την περιήγηση στον χώρο της έκθεσης. Παρουσιάζονται σπάνια ηχητικά τεκμήρια από τη δημιουργία του συνθέτη για την αρχαία τραγωδία (Αγαμέμνων, Πέρσες), από την εξερεύνηση της ηλεκτρονικής μουσικής και τις σύγχρονες τεχνικές, ενώ μια αληθινά αισθητηριακή εμπειρία υπόσχεται η ακουστική πρεμιέρα του έργου Μυστήριον: σε ένα ειδικά διαμορφωμένο δωμάτιο-κρύπτη ο επισκέπτης παραδίνεται στο πλήρες ακρόαμα ενός έργου, το οποίο ούτε ο δημιουργός του είχε την ευκαιρία να ακούσει – μια νέα μίξη του υλικού των ηχογραφήσεων και των ηλεκτρονικών ήχων, αποτέλεσμα της ερευνητικής εργασίας του μουσικολόγου Ιάνου Ηλιάδη.
Τεκμήρια της πράξης του Χρήστου όμως συνιστούν επίσης οι διάφορες εννοιολογικές επινοήσεις του – αρχή του φοίνικα, σεληνιακή εμπειρία, πρωτοεκτέλεση, μετάπραξη, πρότυπα – καθώς και το ιδιόχειρο σύστημα σημειογραφίας που αποτυπώνεται στις εντυπωσιακές γραφικές παρτιτούρες των ύστερων έργων του: Πράξη για 12, Μυστήριον, Η κυρία με τη στρυχνίνη, Αναπαραστάσεις, Επίκυκλος, Εναντιοδρομία. Αλλά και η Ορέστεια, το πλέον φιλόδοξο σχέδιο του συνθέτη για μια ριζοσπαστική όπερα, το οποίο ο απρόσμενος θάνατός του άφησε αινιγματικά ημιτελές.
Πέρα όμως από κάθε αίνιγμα και μυστήριο, το σύνολο των υλικών και οπτικοακουστικών τεκμηρίων αποκαλύπτει σήμερα έναν μοναδικό φιλόσοφο των ήχων, αλλά κυρίως έναν ηχητικό φιλόσοφο: έναν δημιουργό που στοχάζεται μέσα από την πράξη του, έναν στοχασμό που αυτός καθαυτόν αποτελεί.
Κωστής Ζουλιάτης
Επιμελητής έκθεσης, επιστημονικός συνεργάτης ΚΕΤΩΑ
Ο Γιάννης Χρήστου (Jani Christou) γεννήθηκε από Έλληνες γονείς στην Ηλιούπολη του Καΐρου στις 8 Ιανουαρίου 1926.
Μεγάλωσε στην κοσμοπολίτικη Αλεξάνδρεια, φοίτησε στο αγγλικό κολέγιο Βικτόρια, ενώ μαθαίνοντας πιάνο από την Τζίνα Μπαχάουερ ξεκίνησε να συνθέτει από μικρή ηλικία. Στα μέσα της δεκαετίας του ’40, ταξίδεψε στην Αγγλία για να σπουδάσει Ηθικές Επιστήμες (Φιλοσοφία) στο King’s College του Πανεπιστημίου του Cambridge, σε έναν καιρό που δίδασκαν εκεί ο Ludwig Wittgenstein και ο Bertrand Russell. Παράλληλα, παρακολούθησε ιδιαίτερα μαθήματα αρμονίας και αντίστιξης με τον Hans Ferdinand Redlich – διακεκριμένο μουσικολόγο και μελετητή του Alban Berg – ενώ το 1949 μετακόμισε στην Ιταλία για να παρακολουθήσει τα θερινά τμήματα σύνθεσης στην Ακαδημία Κιτζιάνα της Σιένα, καθώς και σπουδές στην ενορχήστρωση με τον Angelo Francesco Lavagnino, γνωστό κυρίως για κινηματογραφικές συνθέσεις.
Στις αρχές της νέας δεκαετίας, ο Χρήστου παρουσίασε τις πρώτες μεγάλες συνθέσεις του για ορχήστρα: Μουσική του Φοίνικα (1949-50), Συμφωνία αρ.1 (1951) – έργα που είχαν εντυπωσιακή πρεμιέρα στο Λονδίνο υπό τη διεύθυνση του Alec Sherman – για να ακολουθήσουν η Λατινική Λειτουργία (1953) και τα Έξι Τραγούδια σε ποίηση T. S. Eliot για πιάνο και μεσόφωνο (1955). Περιπλανήθηκε αρκετά στην Ευρώπη, μένοντας για ένα μικρό διάστημα στη Ζυρίχη, όπου ήρθε σε επαφή με το περιβάλλον του C. G. Jung, δίπλα στον μεγαλύτερο αδερφό του, Ευάγγελο (Εύη) Χρήστου (1923-1956), απόφοιτο του Ινστιτούτου Jung. Tο 1956 παντρεύτηκε την παιδική του φίλη Θηρεσία (Σία) Χωρέμη, ζωγράφο από τη Χίο, η οποία στήριξε τον Χρήστου σε όλες τις δημιουργικές αναζητήσεις του. Το καλοκαίρι του ίδιου έτους, ο Εύης Χρήστου σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα στην Αίγυπτο – γεγονός που, στα χρόνια που ακολούθησαν, επηρέασε βαθιά τον ψυχισμό και τη δημιουργική συνέχεια του συνθέτη, αφού στον μεγάλο αδερφό χρωστούσε τα πάντα: τη μύησή του στον κόσμο της φιλοσοφίας, της ψυχολογίας, των πνευματικών αναζητήσεων. Πράγματι, οι δημιουργικές καταθέσεις του αραιώνουν για το υπόλοιπο της δεκαετίας: ενορχήστρωσε για ορχήστρα και μεσόφωνο τα Τραγούδια του Έλιοτ (1957) και ολοκλήρωσε τη Συμφωνία αρ.2 (1956-57), ενώ επιμελήθηκε την έκδοση του ημιτελούς συγγράμματος του αδερφού του με τίτλο Ο λόγος της ψυχής [The Logos of the Soul].
Το 1960 εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα, μοιράζοντας τον χρόνο του ανάμεσα στην Αθήνα και τη Χίο. Το συνθετικό ύφος του αποκτά εκρηκτικά χαρακτηριστικά: Patterns and Permutations [ή Μετατροπές] (1960), Τοκάτα για Πιάνο και Ορχήστρα (1962) – αλλά και θρησκευτική αγωνία: Πύρινες Γλώσσες (1964), Μυστήριον (1966-69). Παράλληλα συνέθεσε μουσική για το αρχαίο ελληνικό δράμα, συνεργαζόμενος με το Εθνικό Θέατρο [Προμηθέας Δεσμώτης (1963), Αγαμέμνων (1965)] και το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν [Πέρσες (1965), Βάτραχοι (1966), Οιδίπους Τύραννος (1969)]. Η ύστερη φάση της δημιουργίας του Χρήστου υπήρξε η πλέον ριζοσπαστική – επινοώντας μέχρι και δική του σημειογραφία με σύμβολα και ψυχολογικές ενδείξεις – αλλά και η πλέον παραγωγική: Πράξη για 12 (1966), H Κυρία με τη Στρυχνίνη (1967), Επίκυκλος (1968), μουσική για τον κινηματογραφικό Οιδίποδα (1968), Εναντιοδρομία (1968-69) και Αναπαραστάσεις – ένα σύνολο πολύτεχνων τελετουργιών, από το οποίο ολοκληρωμένα έργα είναι μόνο δύο: Αναπαράστασις Ι: αστρωνκατοιδανυκτερωνομηγυριν (1968) και Αναπαράστασις ΙΙΙ ή ο Πιανίστας (1969). Από το 1968 εργάστηκε πυρετωδώς πάνω σε ένα φιλόδοξο σχέδιο: μια σύγχρονη όπερα μεγάλου διαμετρήματος, βασισμένη στην Ορέστεια του Αισχύλου, με την οποία θα περιόδευε σε Ευρώπη και ΗΠΑ.
Δεν πρόλαβε να την παρουσιάσει ποτέ: τα ξημερώματα της 8ης Ιανουαρίου 1970, επιστρέφοντας από την ταβέρνα όπου έκανε το τραπέζι στους φίλους του για την ονομαστική του γιορτή και ενώ ξημέρωνε η μέρα των γενεθλίων του, ο Γιάννης Χρήστου σκοτώνεται μαζί με τη σύζυγό του Σία, σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα στην Αθήνα.
Με τον τραγικό και αδόκητο θάνατό του, ο σύγχρονος μουσικός κόσμος χάνει ένα από τα συναρπαστικότερα και προκλητικότερα ταλέντα του, πάνω στην απόλυτη ακμή του.
